ปทุมวันมีต้นทุนและศักยภาพของระบบนิเวศด้านการเรียนรู้ (Learning Ecosystem) และสิ่งอำนวยความสะดวกด้านการเรียนรู้ (Learning Facilities) จำนวนมาก มีกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย (Stakeholders) ที่มีความพร้อมแต่เด็กและเยาวชนในชุมชนกลับไม่สามารถเข้าถึงระบบนิเวศการเรียนรู้หรือแหล่งเรียนรู้ในพื้นที่ได้จริง โจทย์ที่สำคัญ จึงเป็นการเชื่อมสิ่งเหล่านี้เข้าด้วยกันอย่างไร ให้เด็กและเยาวชนทุกกลุ่ม ทั้งในและนอกระบบการศึกษาเข้าถึงได้จริง
“Pathumwan Learning Route” จึงเกิดขึ้น ในฐานะแนวคิดพัฒนาเส้นทางการเรียนรู้ของเขตปทุมวัน หนึ่งในพื้นที่นำร่องของโครงการพัฒนาและขับเคลื่อนเมืองแห่งการเรียนรู้เพื่อลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา โดยกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และกรุงเทพมหานคร
โครงการนี้ เป็นการทำงานร่วมกันระหว่าง กทม. กสศ. และเครือข่ายในพื้นที่เขตปทุมวัน ทั้งฝ่ายการศึกษา สำนักงานเขตปทุมวัน สถาบันอุทยานการเรียนรู้ (TK Park) เรือนไทย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ศูนย์วิทยาศาสตร์ฮาลาล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ชุมชนบ้านครัวเหนือ พิพิธภัณฑ์บ้านจิม ทอมป์สัน หอศิลป์บ้านจิม ทอมป์สัน หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร พิพิธภัณฑ์วาจวิทยาวัฒน์ พิพิธภัณฑ์ร่างกายมนุษย์ พิพิธภัณฑ์กายวิภาคศาสตร์ทางสัตวแพทย์ สวนงู สถานเสาวภา พิพิธภัณฑสถานธรรมชาติวิทยา พิพิธภัณฑ์เทคโนโลยีทางภาพ พิพิธภัณฑ์พืชมีชีวิต อาคาร Siam Scape มูลนิธิเพื่อการพัฒนาเด็ก (ศูนย์ดวงแข) ชุมชนตรอกสลักหิน ชุมชนวัดดวงแข ชุมชนโรงปลาทู ชุมชนแฟลตรถไฟ ชุมชนจรัสเมือง ชุมชนชูชีพ ชุมชนริมคลองนางหงส์ และวัดบรมนิวาสราชวรวิหาร ในการเปิดพื้นที่ให้เป็นแหล่งเรียนรู้ในเส้นทาง รวมถึงเครือข่ายเด็กและเยาวชนในพื้นที่ ทั้งโรงเรียนวัดชัยมงคล โรงเรียนวัดปทุมวนารามและศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้ระดับเขตปทุมวัน ในการร่วมทดสอบเส้นทางเรียนรู้
แทนที่จะสร้างแหล่งเรียนรู้ใหม่ โครงการเลือก “เชื่อมของที่มีอยู่แล้ว” ให้กลายเป็นเส้นทางที่จับต้องได้ ผ่านการออกแบบร่วมกันของชุมชน เจ้าของพื้นที่ และภาคีเครือข่ายในย่าน
ออกแบบเส้นทางด้วย Co-creation สู่การเรียนรู้ผ่านพาสปอร์ต
การพัฒนาเส้นทางไม่ได้เกิดจากการวางแผนบนกระดาษเพียงอย่างเดียว แต่ผ่านกระบวนการ Co-creation Workshop ที่ชวนผู้เกี่ยวข้องมาร่วมออกแบบ ทดลองเดินจริง และปรับปรุงจากเสียงสะท้อนของเด็กและเยาวชนในพื้นที่
เป้าหมายไม่ได้มีแค่การท่องเที่ยวเชิงเรียนรู้ แต่คือการทำให้ชุมชนมีส่วนร่วม เด็กได้ค้นพบศักยภาพของตัวเอง เด็กและเยาวชนทั้งในและนอกระบบการศึกษา กลุ่มเปราะบาง และประชาชนทั่วไปเข้าถึงแหล่งเรียนรู้ได้ง่ายขึ้นและทรัพยากรทางการเรียนรู้ในปทุมวันถูกเชื่อมต่ออย่างเป็นรูปธรรม เส้นทางเหล่านี้ยังถูกพัฒนาเป็น “พาสปอร์ตการเรียนรู้” และแผนที่เส้นทาง เพื่อให้การเดินเรียนรู้เป็นเรื่องสนุก เข้าใจง่าย และชวนสำรวจ
จากกระบวนการทั้งหมด จึงเกิดการเชื่อมโยงแหล่งเรียนรู้ เป็น 3 เส้นทางการเรียนรู้หลักของปทุมวัน
เส้นทางที่ 1 เรียนรู้ศิลปะ อาหาร และชุมชน
เส้นทางเรียนรู้ศิลปะ อาหาร และชุมชน คือการเดินสำรวจปทุมวันในมุมที่ลึกกว่าภาพจำของเมือง เชื่อมโยงการเรียนรู้จาก “รากทางประวัติศาสตร์” สู่ “องค์ความรู้ร่วมสมัย” และต่อยอดสู่ “พื้นที่สร้างสรรค์สาธารณะ” ใจกลางเมือง ผ่านเครือข่ายแหล่งเรียนรู้ที่อยู่ใกล้กัน
เริ่มจาก เรือนไทย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ที่ถ่ายทอดบริบทประวัติศาสตร์ของพื้นที่ผ่านสถาปัตยกรรมจริง ก่อนขยับสู่ ศูนย์วิทยาศาสตร์ฮาลาล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ซึ่งนำเสนอการวิจัยวิทยาศาสตร์ฮาลาลผ่านการอธิบายกระบวนการและตัวอย่างผลิตภัณฑ์ แล้วต่อเนื่องไปยัง ชุมชนบ้านครัวเหนือ ที่สะท้อนประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมชุมชนมุสลิมผ่านประสบการณ์จริงในพื้นที่ เรื่องราวยังเชื่อมโยงไปถึง พิพิธภัณฑ์บ้านจิม ทอมป์สัน หอศิลป์บ้านจิม ทอมป์สัน และ หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร ซึ่งเปิดพื้นที่ศิลปะและวัฒนธรรมร่วมสมัยให้ผู้เรียนได้ตีความ ตั้งคำถาม และมองโลกในมุมของตนเอง
เส้นทางนี้เหมาะสมกับเด็ก เยาวชน และผู้ที่สนใจประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และศิลปะ ที่อยากเรียนรู้ผ่านการฟัง มอง สัมผัส และมีส่วนร่วมกับพื้นที่จริง
เส้นทางที่ 2 เรียนรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี
เส้นทางที่ 2 เรียนรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี คือการชวนมองปทุมวันในมุมของห้องทดลองขนาดใหญ่กลางเมือง เชื่อมโยงการเรียนรู้จาก “ความรู้ใกล้ตัวในชีวิตประจำวัน” สู่ “ความเข้าใจเชิงลึกด้านวิทยาศาสตร์ชีวภาพและเทคโนโลยี” และต่อยอดสู่ “พื้นที่มุมมองใหม่ของเมือง” ผ่านเครือข่ายพิพิธภัณฑ์และแหล่งเรียนรู้รอบจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยที่เต็มไปด้วยของจริง โมเดล และตัวอย่างสิ่งมีชีวิตที่หาไม่ได้ง่าย ๆ ในชีวิตประจำวัน
เริ่มจาก พิพิธภัณฑ์วาจวิทยาวัฒน์ ที่เล่าเรื่องทันตกรรมผ่านอุปกรณ์จริงใกล้ตัว ต่อด้วย พิพิธภัณฑ์ร่างกายมนุษย์ และ พิพิธภัณฑ์กายวิภาคศาสตร์ทางสัตวแพทย์ ที่พาเข้าไปสำรวจโครงสร้างร่างกายมนุษย์และสัตว์อย่างละเอียด ขยับออกมาที่ สวนงู สถานเสาวภา เพื่อเรียนรู้เรื่องชนิดงู พิษงู และการปฐมพยาบาล จากนั้นต่อเนื่องสู่ พิพิธภัณฑสถานธรรมชาติวิทยา พิพิธภัณฑ์เทคโนโลยีทางภาพ และ พิพิธภัณฑ์พืชมีชีวิต ที่เปิดโลกความหลากหลายทางชีวภาพ วิวัฒนาการของเทคโนโลยีภาพ และพันธุ์พืชหายาก ก่อนปิดท้ายด้วยมุมมองเมืองจาก Sky Scape อาคาร Siam Scape ซึ่งชวนตั้งคำถามต่อเรื่องภูมิทัศน์เมืองและพื้นที่สาธารณะในยุคใหม่
เส้นทางนี้เหมาะสมกับเด็ก เยาวชน และผู้ที่สนใจวิทยาศาสตร์ สุขภาพ ธรรมชาติ และเทคโนโลยี เพราะทุกจุดเปิดโอกาสให้สังเกต ทดลอง สัมผัส และตั้งคำถามกับสิ่งที่เห็นจริง
เส้นทางที่ 3 เรียนรู้ชุมชน
เส้นทางที่ 3 เรียนรู้ชุมชน (ย่านรองเมือง–บ้านครัว) คือการชวนมองเมืองผ่านสายตาของผู้คนที่อาศัยอยู่จริง เชื่อมโยง “ต้นทุนทางวัฒนธรรมของย่าน” สู่ “ประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และอาชีพที่หล่อหลอมพื้นที่” และต่อยอดสู่ “ความเข้าใจเมืองจากมุมมองของชุมชน” ผ่านการเดินสำรวจตรอก ซอย วัด ศาลเจ้า ตลาด และพื้นที่สร้างสรรค์ที่กระจายตัวอยู่ในย่านเดียวกัน
ในเส้นทางนี้ ทุกพื้นที่คือเรื่องเล่า ไม่ว่าจะเป็น มูลนิธิเพื่อการพัฒนาเด็ก (ศูนย์ดวงแข) ที่เปิดมุมมองเรื่องการเล่นอิสระและการทำงานร่วมกับชุมชน ซอยพระยาสิงหเสนี ที่ทำให้เห็นวิถีชีวิตพื้นที่ค้าขายคู่รถไฟในอดีต ชุมชนตรอกสลักหิน ที่สะท้อนการปรับตัวของชุมชนจีนเก่าใต้ทางด่วน ชุมชนวัดดวงแข ชุมชนโรงปลาทู ที่ทำให้เห็นอาชีพและวิถีชีวิตของชุมชนที่สัมพันธ์กับพื้นที่โดยรอบ ชุมชนแฟลตรถไฟ ที่เล่าวิถีชีวิตคนรถไฟผ่านงาน Street Art และ ชุมชนจรัสเมือง ที่ถ่ายทอดภูมิปัญญาการซักผ้าและทำน้ำยาซักผ้าใช้จริง ขณะเดียวกัน ชุมชนชูชีพ และ ชุมชนริมคลองนางหงส์ ชวนสำรวจบทบาทของศาลเจ้า ตลาด และพื้นที่ศาสนาในชีวิตประจำวัน ส่วน วัดบรมนิวาสราชวรวิหาร เปิดมิติประวัติศาสตร์ผ่านสถาปัตยกรรมและจิตรกรรมฝาผนัง
เส้นทางนี้เหมาะสมกับเด็ก เยาวชน และผู้ที่สนใจความหลากหลายทางสังคม วิถีชีวิต และการเปลี่ยนแปลงของเมือง โดยเปิดประสบการณ์ผ่าน City Walk เวิร์กชอปงานฝีมือ และการพูดคุยกับคนในพื้นที่
Pathumwan Learning Route จึงไม่ใช่เพียงแผนที่เรียนรู้ แต่คือความพยายามทำให้ปทุมวันทั้งเขตกลายเป็นพื้นที่เรียนรู้ที่เปิดกว้างให้กับคนทุกกลุ่ม ลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา และเป็นต้นแบบที่สามารถเชื่อมโยงขยายผลไปยังเขตอื่นของกรุงเทพมหานครต่อไปได้
